Historia i rozwój gospodarczy miejscowości

Początki miejscowości Krásná kojarzone są z wałaską kolonizacją Beskidu. W wielu przypadkach osiedlaniem dolin górskich i stoków poszerzały się starsze osady, innym razem dochodziło jednak do zakładania nowych osad poprzez zrzeszanie się rozproszonych górskich pasiek. Kiedyś w 30-tych latach XXVII wieku w podobny sposób powstała również Krásná. Jakub Brantal i Adam Knechtek wykarczowali za zezwoleniem zwierzchnictwa las i osiedlili się na nowych miejscach. Zostało to udokumentowane w zapisach pierwszej gruntownicy, czyli pierwszej księgi gruntowej, wioski Krásná z roku 1639 i ten rok można uważać za początek samodzielnego istnienia nowej wsi.

Nazwę Krásná według legendy dała miejscowości szlachcianka z frydeckiego zamku, której w tym miejscu podczas któregoś z postojów ukazał się niezmiernie piękny widok na całą posiadłość aż po jej siedzibę na zamku Frýdek. Kiedy pytano ją, dokąd tak często wyjeżdża, odpowiadała: „Jadę na Krásną (Piękną)”. Niektórzy badacze krajoznawczy jednak skłaniali się bardziej do wywodzenia nazwy od tkackiego krosna „kroseń“. Językoznawcy później przyszli z wyjaśnieniem genezy nazwy od starosłowiańskiego krast = łęty.

Ktokolwiek był w tle nazwy Krásná, wpływu zwierzchnictwa na powstanie miejscowości nie da się podważyć, wyraźnie popierało osiedlanie pustych gospodarstw i dotychczas niezamieszkanych miejsc. Kolonizatorom często darowało pańszczyznę i przeprowadzało na płace roczne. Ilość osadników więc w ten sposób ciągle rosła. W roku 1664 było ich w Krásnej już 24. Sto lat później, w roku 1770. Topografia Reginalda Kneifela ujęła w Krásnej w roku 1803 w 75 domach 473 mieszkańców.

Zarazem warunki życiowe w górach nie były łatwe. Kneifel zanotował, iż uprawiane grunty były odpowiednie tylko do uprawy żyta i owsa. Zdecydowaną większość powierzchni miejscowości pokrywały pastwiska, nieużytki, łąki i tylko mała część była pokryta gruntami ornymi i ogrodami. Jednakże właśnie pastwiska, łąki i nieużytki dawały pożywienie dla zwierząt domowych, które tworzyły podstawową część wyżywienia tutejszych mieszkańców. Wałasi zajęli górskie pastwiska całkowicie swoimi krowami i dlatego w okolicznych Beskidach w ogóle nie było jeleni. Owszem poruszały się tu niedźwiedzie, rysie, wilki, dzikie świnie, sarny, lisy, kuny, cietrzewie, żurawie, kuropatwy, gołębie, drozdy, jastrzębie, krogulce i inne rodzaje ptaków. W ciągu XVIII stulecia szałaśnictwo przestawiło się na hodowlę owiec i kóz. Z owiec uzyskiwało się oprócz mleka również wełnę, która stała się znaczącym artykułem eksportowym.

Dalszą możliwość wyżywienia dawał las, dokąd chodziło się ścinać drzewo. Do obowiązków pracowniczych należała przede wszystkim praca w lesie. Siła wałaskiego prawa zwyczajowego, które zwalniało Wałachów od prac na gruntach rolnych i zobowiązywało ich tylko do płatności w naturze i pieniądzu. W drugiej połowie XVIII stulecia szałaśnictwo przestało wykazywać pożądany efekt gospodarczy i zwierzchnictwo zaczęło się coraz bardziej interesować rozwojem produkcji żelaza, która potrzebowała duże ilości drewna. Już na przełomie XVII i XVIII stulecia nie bardzo jakościowa tutejsza ruda wydobywana również w katastrze Krásnej opracowywana była w Starých Hamrach lub Janovicach i Morávce. Największych sukcesów produkcja żelaza doczekała się w Bašce, w cieszyńskim Ustroniu i w morawskim Frýdlancie. Te zakłady wykorzystywały do stapiania rudy bądź wprost drewno lub węgiel

drzewny, więc rósł popyt na ten artykuł. Zwierzchnictwo starało się ograniczyć szałaśnictwo i ponownie sadzić lasy, które były przez długą epokę szałaśnictwa prawie zupełnie wykarczowane.

Mieszkańcy Krásnej odżywiali się z własnych zasobów. Uprawiano żyto jare, owies, na lepszych kawałkach ziemi również żyto ozime i koniczynę. Zboża były przekazywane do obróbki na mąkę w dwóch miejscowych młynach. Największy sukces pomiędzy płodami osiągnęły tu jednak ziemniaki. Uprawiano tu także kapustę, len, jęczmień, pszenicę i karłowate płonne drzewa owocowe. Do orki używany był zwykły pług lub górski hak, do włóczenia brony z żelaznymi zębami i do dalszych prac łopaty, lemiesze, sierpy, motyki, grabie i różne narzędzia do młócenia zboża. Urodzajność i jakość uprawianych produktów nie była wysoka. Tylko ziemniaki były ocenione jako średniej jakości.

Bardziej znaczące miejsce w wyżywieniu Kraśnian odgrywała hodowla bydła i owiec, dla których zostały tu urządzone również obory. Owce były hodowane wspólnie, podczas gdy inne rodzaje zwierząt domowych hodował już każdy z osobna. Na mleko i dalszą hodowlę trzymane było bydło, do zaprzęgu konie i na mięso, słoninę i smalec świnie. Bardzo obniżyła się hodowla drobiu trzymanego dla jajek i pierza.

We wsi stał tartak, który produkował kłody i deski dla własnych potrzeb, jednak w o wiele większym stopniu drewno było spławiane do tartaków w Raškovicach, Starym Mieście lub gdzie indziej, do tego służyły strumienie Mohelnice, Jestřábí, Zimný, Travenský a Sihlý

(Sihelski) i od Raškovic następnie również rzeka Morávka. Drewno używane było jako materiał budowlany i opałowy np. w Skalicy, Frýdku lub w hutach żelaza w Lipinie (Lískovec). Strumienie służyły również do niezbyt znaczącej hodowli ryb, głównie pstrągów, ale właścicielem było zwierzchnictwo frydeckie, które oddało je do wynajmu. Już w przeszłości tu były hodowane ryby dla stołów zamkowych.

Na stołach Kraśnian najczęściej pojawiały się ziemniaki i kapusta, w niedzielę trochę mięsa, czasami także potrawy zrobione z mąki, a mianowicie różne kasze zbożowe, bardzo rzadko chleb żytni, często natomiast pieczono kołacz z mąki owsianej i ziemniaków, czyli coś w rodzaju ziemniaczanego placka. W dużej mierze piło się gorzałkę różnych rodzajów, czego oczywiście następstwem był wzrost alkoholizmu, ale te destylaty częściowo także przyczyniały się do pokrzepienia zdrowia mieszkańców, czy to już jako lekarstwo ludowe, ale przede wszystkim jako wysokokaloryczny artykuł spożywczy. Podczas ciężkiej pracy potrzebne kalorie dostarczały słonina, smalec, okrasa i właśnie gorzałka, która była łatwo dostępna. Z powodu niskiej wydajności pól wszystkie ziemiopłody skonsumowali sami Kraśnianie i przeważnie musieli je jeszcze dokupywać.

Na targowisko chodzili przeważnie z bydłem i produktami wełnianymi. Najbardziej znaczącym centrum targowym dla całej szerokiej okolicy stało się miasto Místek, dokąd chodzili również Kraśnianie.

Po niewolnictwie zbliżało się również zlikwidowanie poddaństwa i pańszczyzny (1848), i przez to właściwie upadł stary ustrój. Ostatnim kraśnieńskim wójtem był Martin

Rusina. Wójt był niejako prawnym przedstawicielem zwierzchnictwa w danym rejonie. Kraśnieńscy wójtowie nie byli dziedziczni ani wolni według osądu zwierzchnictwa. W czasie jarmarków musieli stać na frydeckim zamku z kośną bronią, musieli być przy pańszczyźnie i odbierać obowiązkowe płatności.

Populacja wsi Krásná w zasadzie od jej założenia ciągle wzrastała, mimo iż właśnie w połowie XIX wieku nawiedził cały region cieszyński bardzo ciężki kryzys głodowy.

Nieurodzaje wywołały klęskę głodową, której towarzyszyły epidemie chorób biegunkowych – cholery, duru i czerwonki. Szczyt osiągnęła miejscowa populacja w roku 1880 (1882 mieszkańców), ale później zaczęła się przejawiać migracja za pracą do nowych centrów przemysłowych – do zakładów tekstylnych we Frýdku, Místku, Raškovicach, do hut i walcowni w Lískovcu, Bašce, do węglowego i hutniczego przemysłu w regione Ostrawskim.

W roku 1900 w Krásnej hodowano tylko 39 owiec. Szałasy ulegały coraz większemu naporowi ekonomiki i frydeckiego zwierzchnictwa, arcyksięcia Albrechta, który był wciąż ich właścicielem. Nowym obszarem realizowania się mieszkańców Krásnej stały się usługi żywieniowo-kwaterunkowe i rzemiosła – tartak, sklepy mieszane, gospody i wyszynki, handel straganowy, młynarstwo i garbarstwo.

Większa migracja, turystyka i nowe środki komunikacji poprawiły połączenie z resztą świata. Już w 40-tych latach rozpoczęto budowę „Kommerzialstraße“ (droga handlowa) na Węgry, która prowadziła wzdłuż strumienia Mohelnice. Oprócz tej drogi miała Krásná połączenie za pośrednictwem średnio dostępnych dróg z miejscowościami Lubno, Janovice i Raškovice. Wszystkie drogi łączące służyły przede wszystkim do przewoźnictwa furmankami. Elektryfikacja wsi przebiegła dopiero w okresie socjalizmu, a niektóre części wsi zostały podłączone do prądu dopiero w 60-tych latach XX wieku. Z biegiem czasu rozwinął się transport autobusowy na linii z Místku przez Baškę, Pržno, Lubno, Bystré aż po Krásną, od
1. 5. 1929 linia została przedłużona na Visalaje.

Powozami furmańskimi wożono również pocztę, lecz we wsi roznosił ją miejscowy posłaniec. Dopiero w 1921 roku w Krásnej mianowano listonosza płaconego przez państwo. Z powodu rozległości wsi do usług pocztowych zostały więc przyjęte dalsze dwie kobiety. Telefoniczne połączenie załatwiła sobie najpierw administracja leśna w roku 1896.

W 40-tych latach XIX wieku wszystkie budynki we wsi były drewniane, niskie, ciasne i pokryte gontem. Najczęściej miały izbę (pomieszczenie mieszkalne) i komórkę do składowania narzędzi i żywności. Czasami zamiast komórki był wprost chlew, ponieważ innych pomieszczeń lub nawet budynków nie było. W jednym domu tłoczyło się przeciętnie od 9 do 10 mieszkańców, ale w roku 1910 o połowę mniej, czyli od 4 do 5. Następstwem upadku zwierzchnictwa pańskiego zostały rozluźnione stosunki w sprawach budowy nowych domów, ponieważ osadnicy już nie musieli prosić zwierzchnictwa o zezwolenie. Szereg młodych rodzin ponadto wykorzystało możliwość wyprowadzić się do nowych centrów przemysłowych. Rosła ilość domów z większą ilością pomieszczeń, tzn. wielogeneracyjnych, a jednocześnie obniżała się rozrodczość rodzin. Jeszcze w roku 1970 była ponad połowa domów we wsi drewnianych (176), ceglanych było 132 i 2 kamienne. 10 nie miało prądu elektrycznego ani wodociągu, 125 miało tylko prąd, 176 prąd i wodociąg, a jeden dodatkowo również gaz.

Ludzie najczęściej leczyli się sami ziołami i różnymi trunkami, a gdy było źle, wyszukiwali znachora. W roku 1894 Krásná otrzymała subwencję 100 złotych na urządzenie „szpitala epidemicznego“, który właściwie stał się przytułkiem dla starych i ubogich współmieszkańców i swoją nazwę z czasem zmienił na „miejscowy dom ubogich“. Do roku 1928 najbliższy rejonowy lekarz był aż w Dobrej. W tym samym roku służbę lekarską w Raškovicach objął dr. Alfons Juroš, a jego żona działała jako dentystka.

Pierwsza wojna światowa dotknęła życie wsi poborem młodych mężczyzn, ale również coraz większymi odbiorami żywności. Ogółem straty wojenne były wyliczone na 40 zabitych. Kilku kraśnieńskich mieszkańców wstąpiło do czechosłowackich legionów i walczyło z nimi na frontach rosyjskim i włoskim.

Powojenny rozwój gospodarki miał wpływ na rosnącą ilość mieszkańców wsi. Szybko rozwijała się jednak aktywność polityczna mieszkańców. Do Zgromadzenia Posłów wybierali Kraśnianie w latach 1929 i 1935 oprócz socjaldemokratów, ludowców, agrariuszy i komunistów, również w mniejszej mierze narodowych socjalistów, narodowych demokratów, partie rzemieślników, Narodową Gminę Faszystowską, a w roku 1929 nawet Ludową Partię Hlinki. Za każdym razem wprawdzie zwyciężyła socjaldemokracja, ale przede wszystkim w roku 1935 po kryzysie gospodarczym doszło do wyraźnego poparcia preferencji KPCz.

Okres II wojny światowej przeżyli mieszkańcy Krásnej we względnym spokoju miejscowości górskiej zasadzonej w protektoracie. W wyraźnej przewadze czeskich mieszkańców nie mogły w żadnej mierze przeważyć jakiekolwiek niemieckie starania, a fanatycznych Niemców tu nawet nie było. Na końcu wojny, w pierwszych majowych dniach, przeżyli mieszkańcy Krásnej chaotyczny odwrót wielkiej ilości żołnierzy niemieckich spod Pražma w kierunku na Bystré. Miejscowość została wyzwolona 5. 5. 1945.

W nowej powojennej sytuacji politycznej utracili wyraźnie poparcie socjaldemokraci na korzyść komunistów.

Po roku 1945 przeżyła miejscowość dalsze fale emigracji. Z Krásnej w czasach komunistycznych stał się obszar rekreacyjny i głównie w 70-tych i 80-tych latach uzyskało przewagę osadnictwo rekreacyjno-daczowe. 1 stycznia 1989 miejscowość miała 665 obywateli, 339 numerów domów, ale 579 obiektów rekreacyjnych, z których tylko 12 było stale zamieszkiwane. Brak możliwości zarobkowych wprost we wsi prowadził do emigracji. Do pracy dojeżdżało 339 osób. Najwięcej z nich zatrudnionych było w przemyśle, leśnictwie, transporcie i łączności, PGR itd. Mocno rolniczą miejscowość oczywiście dosyć dotknęła kolektywizacja na przełomie 50-tych i 60-tych lat. W roku 1962 rozpoczęto budowę obory, w roku 1965 punktu wymłóceniowego, a rok później zbiornika na kiszonkę. Pod koniec lat 60-tych spółdzielnia wybudowała oborę dla młodego bydła i wyasfaltowało drogę wokół obiektów spółdzielczych.

Z dniem 1 stycznia 1980 roku została uchwalona integracja miejscowości i Krásná stała się częścią miejscowości Morávka jako Morávka 5 – Krásná.

[Dodano: 19. 09. 2007]


Projekt został zrealizowany przy współudziale finansowym Unii Europejskiej
| Projekt został zrealizowany przy współudziale finansowym Unii Europejskiej |
| webdesign © 2007 IMAGE STUDIO s.r.o. |